شعر: از شعر گفتن

 

من: يه جا، در تعريف مفهوم شعر، می‌گی: «شعر برآيند حالت سرايش است و حالت سرايش حالتی‌ست که رنگ ممتاز آن درگيربودن عاطفی‌ی انسان است يا خيال-انديشه-زبان» و دو سه جا می‌گی: «شعر گره‌خوردگی‌ی عاطفی‌ی انديشه و خيال است در زبانی فشرده و آهنگين».

 

من: و تو خيال می‌کنی اين دو تعريف با هم نمی‌خونن؟

 

من: نه! يعنی آره!

 

من: يعنی با هم نمی‌خونن؟

 

من: نمی‌خونن.

 

من: بذار روشنت کنم. در تعريف اول، شعر بر بنياد خاستگاه روانی‌ی اون شناسونده شده. دومين تعريف اما، ذات کالبد پذيرفته شعر رو نشون می‌ده. اولی تعريفی‌ست روان‌شناسانه. دومی تعريفی‌ست منطقی. اولی شعر رو، بگيم، در زهدان حالتی آبستن، پيش از زائيده‌شدن، به ما می‌شناسونه. دومی شعر رو، پس از زائيده‌شدن، در کالبد زبان، به ما نشون می‌ده. تفاوت ديدگاه‌ها رو در نظر داشته باش.

 

من: ديدگاه روان‌شناسانه و ديدگاه منطقی رو؟

 

من: آره. فاصله‌ی اين دو تعريف، خوب که نگاه کنی، فاصله‌ی امکان شعره تا واقعيت شعر يا، درست‌تر بگم: فاصله‌ی جنينه تا نوزاد. - گيرم نوزادی که ديگه «رشد» نمی‌کنه. و تو نميتونی بگی جنين با نوزاد هم‌خوان نيست.

 

من: اين کتاب چيزی جز بيان نخستين انديشه‌هام درباره‌ی شعر نيس؛ اما سال‌ها تجربه به من ياد داده که آدم حتی آخرين انديشه خودشم، در هيچ زمينه‌ای، نبايد درست‌ترين انديشه بدونه. 

 

از کتاب «از شعر گفتن»، نوشته‌ی «اسماعيل خويی»

شعر: پی‌ير پائولو پازولينی

 

بخشی از شعر «زاری چرخ حفاری»

 

دوست داشتن و شناختن

 

فقط در زمان حاضر شرط است

 

و نه در زمان گذشته.

 

دوام‌بخشيدن به عشقی فنا‌شده، اضطراب‌آور است.

 

جان، ديگر نمی‌بالد.

 

اينک، در گرمای افسون‌شده‌ی دل شب،

 

شبی که آن‌جا، درميان پيچ‌وخم رودخانه

 

و چشم‌‌انداز خواب‌آلود شهر پرچراغ

 

هنوز طنين هزار زندگی را باز می‌دهد،

 

راز آفرينش، فقدان عشق و فقر احساس

 

اشکال جهان را تا ديروز، علت بقای من بودند،

 

با من دشمن می‌کند.

 

ملول و کوفته، از ميدان سياه بازارها، به خانه باز می‌گردم.

 

ازکتاب «خاکستر جسد گرامشی»، سروده‌ی «پی‌ير پائولو پازولينی»، ترجمه‌ی نادر نادرپور

 

شعر: زنان عاشق هرجايی

 

زنی عاشق درشب‌زنده‌داريی پاريسی

 

چيزی مسخره

در دوستی ماست

از من می‌خواهی که

جامه‌ی کريستين ديور بر تن کنم

و خود را به عطر شاهزاده‌ی موناکو

عطرآگين سازم

و دائرة‌المعارف بريتانيکا را

حفظ کنم

و به موسيقی يوهان برامز

گوش فرا دهم

به شرط اين‌که

همانند مادربزرگم بينديشم!!...

از من می‌خواهی که پژوهشگری چون

مادام کوری باشم،

چون مادونا

و رقاصه‌ای ديوانه درشب سال نو

چونان لوکريس بورگيا

هم بدين شرط

که حجابم را هم‌چون عمه‌ام حفظ کنم

و زنی عارف باشم چون رابعه‌ی عدويه...؟!

اما فراموش کردی که به من بگويی

                                              چگونه....

 

                                                           13/1/1389

 

زنی عاشق گفتگو در میان دوات

 

- بهترين خواننده‌ی (نوشته‌هايت) کيست؟

- مأمور سانسور!

- محبوب‌ترين آنها کيست؟

- مأمور سانسور، که شب انگشتانش درد می‌گيرد

  بدان جهت که در روز بر روی يکی از حروفم، خط کشيده است...

  مأمور سانسور، که گريه و زاری کودکانه‌ی حروفم را می‌شنود

  هنگامی که با قيچی‌اش به سينه‌ی آنها نزديک می‌شود.

- سنگ‌دل‌ترين خواننده‌ات کيست؟

- سطل کاغذپاره‌‌هايم.

- کدام خواننده به قلبت نزديک‌تر است؟

- آن که مرا چنان بيابد که در نوشتن حرف دلش،

  از خودش سبقت گرفته‌ام!

 

                                                       22/5/1992

 

غادة‌السّمّان، ترجمه‌ی دکتر عبدالحسين فرزاد

 

شعر: چشم‌های السا

 

چشم‌هايت چنان عميق است که مرا به مستی سوق می‌دهد

 

ديدم که تمام آفتاب از آن‌جا انعکاس می‌يابد

 

تا با پرتاب خود کل آفتاب‌ها را نابود کند

 

چشم‌هايت چنان عميق است که من در آن‌جا عقل خود را از دست دادم

 

در سايه‌ی پرندگان اقيانوس متلاطم است

 

ناگهان زمان زيبايی فرا می‌رسد که چشمانت تغيير می‌يابند

 

تابستان ابر را از پيش‌بند فرشتگان خلع کرد

 

آسمان چون سقف گندم‌زار آبی نيست

 

بادها اندوه هفت آسمان را بيهوده می‌گردانند

 

چشم‌هايت هنگام چرخش اشک روشن‌تر است

 

از باران پيداست که به چشم‌هايت حسادت دارد

شيشه با شکننده‌گی‌اش چنين آبی نيست

 

مادر هفت رنج يا ترنم روشن

 

هفت شمشير بران منشور رنگ‌ها درهم می‌شکند

 

روز سوزناک‌تر از قطره‌های اشک است

 

الهه‌ی رنگين چون تو شود کمان سياه و آبی رنگی پخش می‌کند

 

چشم‌های تو هنگام بدبختی روزنه‌ای دو چندان می‌گشايد

 

جايی که معجزه‌های پادشاهان ازآنجا به وجود می‌آيد

 

وقتی قلب می‌تپد آنها سه تا می‌شوند

 

مانتوی ماری در آخور آويزان است

 

برای بيان واژه‌گان در ماه می تنها يک دهان کافی است

 

برای تمام آوازها و تأسف‌ها

 

يک آسمان برای ميليون‌ها ستاره بسيار کم است

 

آن‌ها و اسرار صور فلکی‌شان به چشم‌های تو نيازمندند

 

کودک تنها چهره‌ی زيبا دارد

 

بيش از حد به آن خيره می‌شوند

 

وقتی که تو چشم‌هايت را بازتر می‌کنی نمی‌دانم آيا دروغ می‌گويی

 

گويی که باران گل‌های وحشی را باز می‌کند

 

چشم‌هايت نور را در رنگ ارغوانی خود پنهان می‌کند

 

جايی که حشرات عشق‌های وحشی خود را نابود می‌کنند

 

من تور ستارگان سيار را برداشتم

 

همانند ملوانی که در ماه کامل آگوست می‌ميرد

 

راديوم اورانيت را کنار انداختم

 

و انگشتانم را با اين آتش ودافع سوزاندم

 

ای بهشت صدها بار از دست رفته‌ای

 

چشم‌های توپروی من، گولکوند من، هند من هستند

 

در يک عصر زيبا بود که همه چيز شکست

 

روی آب سنگ‌ها کشتی‌شکننده‌گان آتش گرفتند

 

من خودم شعله‌ی سوزان را با چشم خود ديدم

 

چشم‌های السا، چشم‌های السا، چشم‌های السا 

لوئی آراگون

از کتاب «من گورکن‌ها را صدا می‌زنم»، انتشارات نگاه، ترجمه‌ی احسان لامع

شعر: به فراسوی آينه

 

دو شعر از آرسنی تارکوفسکی

 

هر لحظه که با هم بوديم

جشنی بود، عيد تجلی

و در جهان، من و تو تنها.

سرکش‌تر بودی، سبک‌تر از پر پرنده‌ای

هم‌چون توفانی، سرمست، فرود آمدی

بی‌حساب پله‌ها، و مرا

ميان ياس‌های نم‌ناک

به قلمور خويش خواندی، آن سو

آن سوی آينه.

 

***

 

ديروز از صبح چشم‌انتظار تو بودم

می‌گفتند «نمی‌آيد». چنين می‌پنداشتند

چه روز زيبايی بود. يادت هست؟

روز فراغت و من بی‌نياز به تن‌پوش

 

*

امروز آمدی، پايان روزی عبوس

روزی به رنگ سرب

باران می‌آمد

شاخه‌ها و چشم‌انداز در انجماد قطره‌ها

 

* 

واژه که تسکين نمی‌دهد

دستمال که اشک را نمی‌زدايد.

 

اميد بازيافته، بابک احمدی، نشر مرکز

شعر: اکتاويو پاز

 

بازگشت

 

تقديم به خوسه آلبارادو¹

 

(بهتر است به روستا باز نگردم، به اين عدن منهدم...

                                                                                        رامون لوپث بلارده)

 

صداهايی در نبش خيابان

 

                                    صداهايی

 

ميان انگشتان خورشيد

 

                                    سايه و نور

 

تقريباً مايع

 

                 سوت می‌زند نجار

 

سوت می‌زند بستنی‌فروش

 

                                     سوت می‌زنند

 

سه درخت زبان‌گنجشک در ميدان‌چه

 

                                                         ناپيدا

 

شاخ و برگ اصوات

 

                            رشد می‌کند

 

قد می‌کشد

 

                 زمان را

 

بر بهارخواب‌ها خشک می‌کنند

 

                                          در ميکسکوآک² هستم

 

در صندوق‌های پست

 

                         می‌گندند نامه‌ها

 

بر گچ ديوار

 

                   لکه‌ای مانده

 

از پيچک‌های پژمرده زير تابش آفتاب

 

نقش خورشيد

 

                     خطاطی کبود شوريدگی

 

به عقب برمی‌گردم

 

                                به سمت آن‌چه جا گذاشتم

 

يا جايم گذاشت

 

                     خاطره

 

پرت‌گاهی که نزديک است

 

                                          بالکن

 

مشرف بر خلأ

 

                          گام برمی‌دارم

 

بی‌آن‌که پيش بروم

 

                          محصورم کرده

 

شهر

 

               هوا را کم دارم

 

جسم را کم دارم

 

                      نيم‌روز

 

مشت نور

 

            که می‌کوبد و می‌کوبد

 

از پای‌افتادن در دفتر کار

 

                              يا بر آسفالت

 

بستری‌شدن در بيمارستان

 

                                      عذاب مردن

 

اين‌سان

 

           نمی‌ارزد

 

پشت سر را نگاه می‌کنم

 

                                   اين رهگذر ديگر

 

جز غبار نيست

 

                     جوانه‌زدن کابوس‌ها

 

در شکم قوها

 

                 سردابه‌های گاز

 

برق، فاضلاب‌ها

 

                    رؤياها

 

تمناها

 

          جوانه‌زدن مصيبت‌ها

 

می‌شکفند زير خاک

 

                      در بانک مکزيک

 

می‌سوزانند

 

                ميليون‌ها ميليون اسکناس کهنه را

 

معماری مفلوج

 

                    محله‌های مفلوک

 

باغ‌های در حال تلاشی

 

                               نيمکت‌های شوره‌زده

 

اراضی موات

 

               اردوی چادرنشينان شهری

 

آهن سفيد صفحه‌های پلاستيکی حوله‌های بهداشتی

 

جراحت و جای زخم

 

                         پس‌کوچه‌های برهنه

 

مؤسسات کفن‌ودفن

 

                      مقابل ويترين تابوت‌ها

 

فاحشه‌ها

 

                  ستون‌های شب باطل

 

در پياله‌فروشی پرت‌افتاده

 

صبح‌گاهان

 

         ذوب می‌شود آينه‌ی عظيم

 

که در آن باده‌نوشان تنها

 

                                نظاره می‌کنند

 

انحلال خطوط چهره‌شان را

 

                                   باد

 

در کنج خيابان‌های خاک‌آلود

 

                                    ورق می‌زند روزنامه‌ها را

 

اخبار زمستان

 

                قديمی‌تر از

 

لوحی با خطوط ميخی

 

                              شکسته

 

نوشتاری شکاف‌خورده

 

                              زبان‌های خرده و ريزه

 

نشانه‌ها شکسته‌اند

 

                             آتل تلاچينولی

 

ترک برداشته

 

                آب سوخته

 

مرکزی نيست

 

                 محل تجمع و عبادت

 

محوری نيست

 

                    پراکندگی سال‌ها

 

پريشانی آفاق

 

                شهر را علامت زده‌اند

 

بر هر در

 

                بر هر پيشانی

 

                                     نشانه‌ی $

 

در محاصره‌ايم

 

                    بازگشته‌ام

 

به آن‌جا که ترکش کرده بودم

 

                                        برده‌ام؟ باخته‌ام؟

 

                                                        (می‌پرسی

 

کدام قوانين

 

                      معين می‌کنند «کاميابی» و «ناکامی» را

 

سرود ماهی‌گيران

 

                              غوطه می‌خورد

 

در برابر کرانه‌ی ساکن

 

                                            وانگ وی به والی چانگ³

 

از کلبه‌اش کنار درياچه

 

                                                 ولی

 

من خواهان صومعه‌ی عقلانی نيستم

 

در سن آنخل⁴ يا کويوآکان⁵)

 

                                                           همه چيز

 

منفعت است

 

                          اگر همه چيز زيان باشد

 

به سوی خود گام برمی‌دارم

 

                                         به سوی ميدان‌چه

 

مکان در درون است

 

                          نه عدن منهدم

 

تپش زمان است

 

                          مکان‌ها نقطه‌های تلاقی‌اند

 

بال‌زدن‌های حضور در فضايی

 

                                     لحظه‌ای

 

باد می‌وزد بر درختان زبان‌گنجشک

 

                                                    فوران آب

 

نور و سايه تقريباً مايع

 

                                 الحان آب

 

می‌درخشد جاری می‌شود راه گم می‌کند

 

                                                              باقی می‌گذراد در دست‌ها

 

مشتی تلألؤ

 

                     گام برمی‌دارم بی‌آن‌که پيش بروم

 

هرگز نخواهيم رسيد

 

           هرگز نيستيم آن‌جا که بايد باشيم

 

گذشته نه

 

           ولی زمان حال ملموس نيست

مکزيکو، 2 ژوئن 1971

 

1. Jose Alvarado

2. Mixcoac

3. Chang

4. San Angel

5. Coyoacan

 

از کتاب «اکتاويو پاز تک‌خوانی دوصدايی، ترجمه‌ی کاوه ميرعباسی، نشر نی

 

 

اکتاويو پاز(Octavio Paz)  شاعر و منتقد مکزيکی در سال 1914 در مکزيکوسيتی به دنيا آمد. در هفده سالگی با گروهی شاعر نوجوان مجله‌ای منتشر کرد و شعرهايش را در آن مجله انتشار داد. دو سال بعد اولين مجموعه شعرش را به چاپ رساند. شهرت او به سبب اشعار و مقاله‌هايش است. 21 مجموعه شعر حاصل نيم‌قرن کار اوست؛ و 25 جلد کتاب در زمينه‌های مختلف از جمله زيبايی‌‌شناسی، سياست، هنر سوررئاليستی، سرشت مکزيکی، مردم‌شناسی فرهنگی و فلسفه‌ی شرق دارد. او در سال 1990 برنده‌ی جايزه‌ی ادبی نوبل شد.

جوهر نظريه‌ی پاز درباره‌ی شعر در قالب رشته‌ای عبارات خلاف عادت (Paradox) خلاصه مي‌شود:

ــ شاعر برای دلش شعر مي‌گويد؛ اما بايد با مخاطبش ارتباط برقرار کند.
ــ شعر سری است ه آفرينش آن را هرگز دقيقاً نمي‌توان وصف کرد؛ اما در عين حال نمی‌‌توان بی‌آن‌که به روال آفرينش آن انديشيد، به درک آن نائل شد.
ــ زبان ابزاری ناقص اما اجتناب‌ناپذير براي القاي بيان نشدنی‌هاست.
ــ شعر وجدي است که واقعيت را نفی يا دگرگون می‌کند.
ــ پاز هرگونه تحليل و تبيين شعر معاصر را به قصد فهم آن عبث می‌داند.

 

از سايت ديباچه

شعر: رافائل آلبرتی

 

به دريا،

به دريا،

نوار کاغذیِ آبی رنگِ اين ترانه،

فشفشه‌ها به انفجار از هم می‌دَرند

و موشکی شعله‌ور، ستاره‌ها را نشانه می‌گيرد.

رها کن گيسوانت را،

قلب من در آن قايق خواهد راند.

جلبک‌های شب، ديگر سبزند و

ناگهان رؤيا، سرِ پرواز دارد.

 

                                    *    *    *

 

اگر کشاورز زاده شدم،

اگر دريانورد به دنيا آمدم،

برای چه مرا به اينجا آورديد،

اگر که من اين «اينجا» را دوست نمی‌دارم؟

يک روز خوش، ای شهر

که هرگز دوستت نداشته‌ام،

يک روز خوش، - به هيچ‌کس مگوی!

ناپديد خواهم شد.

 

                                    *    *    *

 

ترجمه‌ی ميمنت ميرصادقی 

 

 

رافائل آلبرتی در خلال زندگی طولانی خويش (1999 – 1902) کم و بيش 3000 صفحه شعر سرود و نمايش‌نامه‌های بسياری نوشت که تا کنون بارها و بارها بر روی صحنه رفته‌اند. هم‌چنين نقاشی‌ها و آثار گرافيکی‌اش که به آن‌ها نام «شعر – نگاره» داده است، در نمايشگاه‌های متعدد داخلی و خارجی به معرض نمايش گذاشته شده‌اند.

 

زندگی طولانی شاعر و فعاليت او در زمينه‌های گوناگون هنری، به او امکان آشنايی و دوستی با هنرمندان برجسته‌ی بسياری را داد. اين دوستی‌ها به خصوص در شعر او بازتاب گسترده‌ای يافت و آلبرتی شماری از شعرهای خود را برای فدريکو گارسيا لورکا، آنتونيو ماچادو، پابلو نرودا، پابلو پيکاسو و هنرمندان ديگری سروده است که با هنر و شخصيت خود بر زندگی وی اثری ماندگار بر جا نهادند. برای نمونه کتاب «هشت نام پيکاسو» مجموعه‌ای از اشعار اوست که تنها به پابلو پيکاسو دوست صميمی و هم‌وطن شاعر اختصاص يافته‌اند.

 

آلبرتی نزديک به سی و نُه سال از عمر خود را در تبعيد و دور از وطنش، اسپانيا گذراند؛ با اين همه درد غربت و دوری از سرزمين زادگاهش «کاديس» و دريای زيبا و نقره‌فامش، که شاعر بی‌نهايت به آن عشق می‌ورزيد، تنها سايه‌ای کم‌رنگ بر شعر او انداخته است. از سوی ديگر، رويارويی او با وقايع تاريخی معاصر کشورش به شعر او عمق و غنايی خاص بخشيده است که همواره با مضمونی انسانی درمی‌آميزد. شعر او سرشار از موسيقی امواج و نسيم ساحلی درياست. دريا مضمون بسياری از اشعار آلبرتی و هم‌چون آيينه‌ای بازتاب جزر و مدّ قلب پرجنب و جوش، روح بلند و سرسختِ ناخداگونه‌ی اوست؛ دريای کاديس که شاعر سال‌های دراز از تماشای آن محروم بود.

 

از کتاب رافائل آلبرتی: شاعرِ دريا، مردم و آزادی، ترجمه‌ی نازنين ميرصادقی و رامين مولايی، نشر مِس